(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.120. అధ్యాయః 120
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి ప్రజాపాలనప్రకారాదికథనం॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-120-0x(5664)(69476)
రాజవృత్తాన్యనేకాని త్వయా ప్రోక్తాని భారత।
పూర్వైః పూర్వనియుక్తాని రాజధర్మార్థవేదిభిః॥ 12-120-1(69477)
తదేవ విస్తరేణోక్తం పూర్వవృత్తం సతాం మతం।
ప్రణేయం రాజధర్మాణాం ప్రబ్రూహి భరతర్షభ॥ 12-120-2(69478)
భీష్మ ఉవాచ। 12-120-3x(5665)
రక్షణం సర్వభూతానామితి క్షాత్రం పరం మతం।
తద్యథా రక్షణం కుర్యాత్తథా శృణు మహీపతే॥ 12-120-3(69479)
యథా బర్హాణి చిత్రాణి బిభర్తి భుజగాశనః।
తథా బహువిధం రాజా రూపం కుర్వీత్ ధర్మవిత్॥ 12-120-4(69480)
తైక్ష్ణ్యం జిహ్నత్వమాదానం సత్యమార్జవమేవ చ।
మధ్యస్థాః సత్వమాతిష్ఠంస్తథా వై సుఖమృచ్ఛతి॥ 12-120-5(69481)
యస్మిన్నర్థే యథైవ స్యాత్తదూర్ణం రూపమాదిశేత్।
బహురూపస్య రాజ్ఞో హి సూక్ష్మోఽప్యర్థో న సీదతి॥ 12-120-6(69482)
నిత్యం రక్షితమంత్రః స్యాద్యథా మూకః శరచ్ఛిఖీ।
శ్లక్ష్ణాక్షరగతః శ్రీమాన్భవేచ్ఛాస్త్రవిశారదః॥ 12-120-7(69483)
ఆయవ్యయేషు యుక్తః స్యాజ్జలస్రవణేష్వివ।
శైలాద్వర్షోదకానీవ ద్విజాన్సిద్ధాన్సమాశ్రయేత్।
ఆత్మార్థం హి సదా రాజా కుర్యాద్ధర్మధ్వజోత్తమం॥ 12-120-8(69484)
నిత్యముద్యతదండః స్యాదాచారే చాప్రమాదవాన్।
లోకే చాయవ్యయౌ దృష్ట్వా వృక్షాద్వృక్షమివావ్రజేత్॥ 12-120-9(69485)
ఆజ్ఞావాన్స్యాత్స్వయూథ్యేషు భౌమాని చరణైః కిరన్।
జతిపక్షః పరిస్పందేత్ప్రేక్షేద్వైకల్యమాత్మనః॥ 12-120-10(69486)
దోషాన్వివృణుయాచ్ఛత్రోః పరపక్షాంశ్చ సూదయేత్।
క ననేష్వివ పుష్పాణి బహిరర్థాన్సమాచరేత్॥ 12-120-11(69487)
ఉచ్ఛ్రితానాశ్రయేత్స్ఫూతాన్నరేంద్రానచలోపమాన్।
శ్రయేచ్ఛాయామివ జ్ఞాతిం గుప్తం శరణమాశ్రయేత్॥ 12-120-12(69488)
ప్రావృషీవాసితగ్రీవో మాద్యేత నిశి నిర్జనే।
మాయూరేణ గుణేనైవ స్త్రీభిరారక్షితశ్చరేత్॥ 12-120-13(69489)
న జహ్యాచ్చ తనుత్రాణం రక్షేదాత్మానమాత్మనా।
చారభూమిష్వివ తతాన్పాశాంశ్చ పరివర్జయేత్॥ 12-120-14(69490)
ప్రణయేద్వాఽపి తాం భూమిం ప్రణశ్యేద్గ్రహణే పునః।
`ఏవం మయూరధర్మేణ వర్తయన్సతతం నరః।'
హన్యాత్క్రుద్ధానతివిషాంస్తాంజిహ్మగతయోఽహితాః॥ 12-120-15(69491)
నాసూయేచ్చావగర్హ్యాణి సన్నివాసాన్నివాసయేత్।
సదా బర్హిసమం కామం ప్రశస్తం కృతమాచరేత్।
సర్వతశ్చాదదేత్ప్రజ్ఞాం పతంగం గహనేష్వివ॥ 12-120-16(69492)
ఏవం మయూరవద్రాజా స్వరాజ్యం పరిపాలయేత్।
ఆత్మబుద్ధికరీం నీతిం విదధీత విచక్షణః॥ 12-120-17(69493)
ఆత్మసంయమనం బుద్ధ్యా పరబుద్ధ్యా విచారణాం।
బుద్ధ్యా చాత్మగుణప్రాప్తిరేతచ్ఛాస్త్రనిదర్శనం॥ 12-120-18(69494)
పరం విశ్వాసయేత్సాంనా స్వశక్తిం చోపలక్షయేత్।
ఆత్మనః పరిమర్శేన బుద్ధిం బుద్ధ్యా విచారయేత్॥ 12-120-19(69495)
సాంత్వయోగమతిః ప్రాజ్ఞః కార్యాకార్యప్రయోజనకః।
నిగూఢబుద్ధేర్ధీరస్య వక్తవ్యే వక్ష్యతే తథా॥ 12-120-20(69496)
సంనికృష్టాం కథాం ప్రాజ్ఞో యది బుద్ధ్యా బృహస్పతిః।
స్వభావమేష్యతే తప్తం కృష్ణాయసమివోదకే॥ 12-120-21(69497)
అనుయుంజీత సత్యాని సర్వాణ్యేవ మహీపతిః।
ఆగమైరుపదిష్టాని స్వస్య చైవ పరస్య చ॥ 12-120-22(69498)
మృదుం క్రూరం తథా ప్రాజ్ఞం శూరం చార్థవిధానవిత్।
స్వకర్మణి నియుంజీత యే చాన్యే వచనాధికాః॥ 12-120-23(69499)
అప్యదృష్టాని యుక్తాని స్వానురూపేషు కర్మసు।
సర్వాంస్తాననువర్తేత స్వరాంస్తంత్రీరివాయతాః॥ 12-120-24(69500)
ధర్మాణామవిరోధేన సర్వేషాం ప్రియమాచరేత్।
మమాయమితి రాజా యః సపర్వత ఇవాచలః॥ 12-120-25(69501)
వ్యవహారం సమాధాయ సూర్యో రశ్మీనివాయతాన్।
ధర్మమేవాభిరక్షేత కృత్వా తుల్యే ప్రియాప్రియే॥ 12-120-26(69502)
కులప్రకృతిదేశానాం ధర్మజ్ఞాన్మృదుభాషిణః।
మధ్యే వయసి నిర్దోషాన్హితే యుక్తాంజితక్లమాన్॥ 12-120-27(69503)
అలుబ్ధాఞ్శిక్షితాందాంతాంధర్మేషు పరినిష్ఠితాన్।
స్థాపయేత్సర్వకార్యేషు రాజా సర్వార్థరక్షిణః॥ 12-120-28(69504)
ఏతేన చ ప్రకారేణ కృత్యానామాగతిం గతిం।
యుక్త్యా సమనుతిష్ఠేన తుష్టశ్చారైః పురస్కృతః॥ 12-120-29(69505)
అమోఘక్రోధహర్శస్య స్వయం కృత్యాఽనుదర్శినాః।
ఆత్మప్రత్యయకోశస్య వసుదైవ వసుంధరా॥ 12-120-30(69506)
వ్యక్తశ్చానుగ్రహో యస్య యథోక్తశ్చాపి నిగ్రహః।
గుప్తాత్మా గుప్తరాష్ట్రస్య స రాజా రాజధర్మవిత్॥ 12-120-31(69507)
నిత్యం రాష్ట్రమవేక్షేత గోభిః సూర్య ఇవాతపన్।
చారాంశ్చానుచరాన్విద్యాత్తథా బుద్ధ్యా స్వయం చరేత్॥ 12-120-32(69508)
కాలప్రాప్తముపాదద్యాన్నార్థం రాజా ప్రసూచయేత్।
అహన్యహని సందుహ్యాన్మహీం గామివ బుద్ధిమాన్॥ 12-120-33(69509)
యథాక్రమేణ పుష్పేభ్యశ్చినోతి మధు షట్పదః।
తథా ద్రవ్యముపాదాయ రాజా కుర్వీత సంచయం॥ 12-120-34(69510)
యద్ధి గుప్తావశిష్టం స్యాత్తద్విత్తం ధర్మకామయోః।
సంచయాన్న విసర్గీ స్యాద్రాజా శాస్త్రవిదాత్మవాన్॥ 12-120-35(69511)
నార్థమల్పం పరిభవేన్నావమన్యేత శాత్రవాన్।
బుద్ధ్యాఽనుబుద్ధ్యా చాత్మానం న చాబుద్ధేషు విశ్వసేత్॥ 12-120-36(69512)
ధృతిర్దాక్ష్యం సంయమో బుద్ధిరాత్మా
ధైర్యం శౌర్యం దేశకాలాప్రమాదః।
అల్పస్య వా మహతో వా వివృద్ధౌ
ధనస్యైతాన్యష్ట సమింధనాని॥ 12-120-37(69513)
అగ్నిస్తోకో వర్ధతేఽప్యాజ్యసిక్తో
బీజం చైకం బహుసహస్రమేతి।
క్షయోదయౌ విపులౌ సన్నియంయౌ
తస్మాదల్పం నావమన్యేత విత్తం॥ 12-120-38(69514)
బాలోఽప్యబాలః స్థవిరో రిపుర్యః।
సదా ప్రమత్తం పురుషం నిహన్యాత్।
కాలేనాన్యస్తస్య మూలం హరేత్
కాలజ్ఞానం పార్థివానా వరిష్ఠం॥ 12-120-39(69515)
హరేత్కీర్తి ధర్మమస్యోపరుంధ్యా
దర్థే విఘ్నం వీర్యమస్యోపహన్యాత్।
రిపుర్ద్వేష్టా దుర్బలో వా బలీ వా
తస్మాచ్ఛత్రోర్నైవ బిభ్యేద్యథాత్మా॥ 12-120-40(69516)
క్షయం శత్రోః సంచయం పాలనం వా
ఉభావర్థౌ సహితౌ ధర్మకామౌ।
తతశ్చాన్యన్మతిమాన్సందధీత
తస్మాద్రాజా బుద్ధిమంతం శ్రయేత॥ 12-120-41(69517)
బుద్ధిర్దీప్తా బలవంతం హినస్తి
బలం బుద్ధ్యా పాల్యతే వర్ధమానం।
శత్రుర్బుద్ధ్యా సీదతే పీడ్యమానో
బుద్ధిపూర్వం కర్మ యత్తత్ప్రశస్తం॥ 12-120-42(69518)
సర్వాన్కామాన్కామయానో హి ధీరః
సత్వేనాల్పేనాప్నుతే హీనదోషః।
యశ్చాత్మానం ప్రార్థయతేఽర్థ్యమానైః
శ్రేయః పాత్రం పూరయతే చ నాల్పం॥ 12-120-43(69519)
తస్మాద్రాజా ప్రగృహీతః ప్రజాసు
మూలం లక్ష్ంయాః సర్వశో హ్యాదదీత।
దీర్ఘం కాలం హ్యపి సంపీడ్యమానో
వ్యుష్యాత్సంపద్వ్యవసాయేన శక్త్యా॥ 12-120-44(69520)
విద్యా తపో వా విపులం ధనం వా
సర్వం హ్యేతద్వ్యవసాయేన శక్యం।
బ్రహ్మాయత్తం నివసతి దేహవత్సు
తస్మాద్విద్యాద్వ్యవసాయం ప్రభూతం॥ 12-120-45(69521)
యత్రాసతే మతిమంతో మనస్వినః
శక్రో విష్ణుర్యత్ర సరస్వతీ చ।
వసంతి భూతాని చ యత్ర నిత్యం
తస్మాద్విద్వాన్నావమన్యేత దేహం॥ 12-120-46(69522)
లుబ్ధం హన్యాత్సంప్రదానాద్ధి నిత్యం
లుబ్ధస్తృప్తిం పరవిత్తస్య నైతి।
సర్వో లుబ్ధః సర్వగుణోపభోగో
యోఽర్థైర్హీనో ధర్మకామౌ జహాతి॥ 12-120-47(69523)
ధనం భోగం పుత్రదారం సమృద్ధిం
సర్వం లుబ్ధః ప్రార్థయతే పరేషాం।
లుబ్ధే దోషాః సంభవంతీహ సర్వే
తస్మాద్రాజా న ప్రగృహ్ణీత్ లుబ్ధం॥ 12-120-48(69524)
సందర్శనేన పురుషం జఘన్యమపి చోదయేత్।
ఆరంభాంద్విషతాం ప్రాజ్ఞః సర్వార్థాంశ్చ ప్రసూదయేత్॥ 12-120-49(69525)
ధర్మాన్వితేషు విజ్ఞాతా మంత్రగుప్తింశ్చ పాండవ।
ఆప్తో రాజన్కులీనశ్చ పర్యాప్తో రాష్ట్రసంగ్రహే॥ 12-120-50(69526)
వివిప్రయుక్తాన్నరదేవధర్మా
నుక్తాన్సమాసేన నిబోధ బుద్ధ్యా।
ఇమాన్విదధ్యాదనుసృత్య యో వై
రాజా మహీం పాలయితుం స శక్తః॥ 12-120-51(69527)
సునీతిజం యస్య విధానజం సుఖం
ధర్మప్రణీతం విధివత్ప్రసిద్ధ్యతి।
న నింద్యతే తస్య గతిర్మహీపతే
స విందతే రాజ్యసుఖం హ్యనుత్తమం॥ 12-120-52(69528)
ధనైర్విశిష్టాన్మతిశీలపూజితా
న్గుణోపపన్నాన్యుధి దృష్టవిక్రమాన్।
గుణేషు యుక్తానచిరాదివాత్మవాం
స్తతోఽభిసంధాయ నిహంతి శాత్రవాన్॥ 12-120-53(69529)
పశ్యేదుపాయాన్వివిధేషు కర్మసు
న చానుపాయేన మతిం నివేశయేత్।
శ్రియం విశిష్టాం విపులం యశో ధనం
న దోషదర్శీ పురుషః సమశ్నుతే॥ 12-120-54(69530)
ప్రీతిప్రవృత్తిం వినివర్తనం చ
సుహృసు విజ్ఞాయ విచార్య చోభయోః।
యదేవ మిత్రం గురుభారమావహే
త్తదేవ సుస్నిగ్ధముదాహరేద్బుధః॥ 12-120-55(69531)
ఏతాన్మయోక్తాంశ్చర రాజధర్మా
న్నృణాం చ గుప్తౌ మతిమాదధత్స్వ।
అవాప్స్యసే పుణ్యఫలం సుఖేన
సర్వో హి లోకో నృప ధర్మమూలః॥ ॥ 12-120-56(69532)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి రాజధర్మపర్వణి వింశత్యధికశతతమోఽధ్యాయః॥ 120॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-120-2 రాజధర్మాణాం రాజధర్మవిదాం మతం యద్విస్తరేణోక్తం తదేవ ప్రణేయం ప్రకర్షేణ నేతుం వోఢు శక్యం సంక్షిప్తమిత్యర్థః। ప్రణయం రాజధర్మాణామితి థ. ద. పాఠః॥ 12-120-4 బర్హాణి పక్షాన్। భుజగాశనో మయూరః॥ 12-120-5 తైక్ష్ణ్యం క్రూరత్వం। జిహ్మత్వం కోటిల్యం॥ 12-120-6 యస్మింన్నర్థే దండేఽనుగ్రహే వా। రూపమాదిశేద్దర్శయేత్॥ 12-120-7 శరచ్ఛిస్వీ శరత్కాలమయూరః॥ 12-120-8 యుక్తోఽవహితః స్యాత్। వర్షోదకాని వృష్ట్యా జనితాని మహానదీజలాని। అర్థకామః శిఖాం రాజా కుర్యాద్ధర్మధ్వజోపమాం ఇతి ఝ. పాఠః। తత్ర శిఖాం యోగ్యలింగం క్రూరత్వాదికం కుర్యాత్ ప్రకాశయేదిత్యర్థః॥ 12-120-9 లోకే చాయవ్యయౌ దృష్ట్వా వృహద్వృక్షమివాస్రవదితి ఝ. పాఠః। తత్ర బృహంతో వృక్షా యత్ర తద్వృహద్వక్షం తాలవనం। ఆస్రవత్ రసం ప్రస్రవత్। యథా రసగ్రాహీ ప్రదేశవిశేషే ఏవ ప్రహృత్య రసం గృహ్ణీతి నతు కృత్స్నవృక్షచ్ఛేదేనేక్షుకాండాదివత్తతో రసం జిఘృక్షతి। ఏవం ప్రజానామాయవ్యయౌ జ్ఞాత్వా తా జీవయంస్తాభ్యో ధనరసమాదద్యాదిత్యర్థః॥ 12-120-10 భౌమాని పరేషాం సస్యాని చరణైరశ్వాదిగమనైః కిరన్ నాశయన్నిత్యర్థః॥ 12-120-13 అసితగ్రీవో మయూరః॥ 12-120-14 చారైర్దర్శితాసు భూమిషు ధాత్రీసౌవిదల్లసూపకారాదిషు పరైర్భేదితేషు తతాన్విషాదీన్పాశాన్॥ 12-120-15 పాశజ్ఞానే సతి తాం కపటభూమిం ప్రతిపద్యాత్మానం ప్రణయేత్ప్రాపయేత్తదానశ్యేదేవ। వాశబ్ద ఏవార్థే॥ 12-120-16 సన్నివాసాందృఢమూలాన్పక్షా నమాత్యాదీన్ శూరాంశ్చ వాసయేత్స్థాపయేత్। బర్హిసమం మయూరతుల్యం కామం యథేష్టం ప్రశస్తం కృతం ప్రశస్తాం క్రియాం పక్షాణాం విస్ఫారణమాచరేత్। పతంగం శలభసమూహో యథా గహనేషు పతతి గహనం చ నిష్పన్నం కరోతి ఏవం సంభూయ శత్రూరాష్ట్రే పతితవ్యమిత్యర్థః॥ 12-120-18 బుద్ధ్యా ఆత్మనః సంయమనం ఇత్థమేవ కర్తుం యుక్తం నియమం కుర్యాత్। పరబుద్ధ్యా చ తత్రైవార్థే సంవాదితయా తస్యార్థస్య విచారణం దృఢతరో నిశ్చయః కార్యః। బుద్ధ్యా శాస్త్రోత్థధియా ఆత్మగుణస్య పూర్వోక్తనిశ్చయహేతోః ప్రాప్తిర్భవతి। ఏతదేవ శాస్త్రస్య నిదర్శనం ప్రయోజనం యత్కార్యక్షోదక్షమతా బుద్ధేరిత్యర్థః॥ 12-120-19 ఆత్మనః స్వస్య పరిమర్శేన సర్వతోఽతీతానాగతవిచారేణ బుద్ధిం కార్యనిశ్చయం బుద్ధ్యా ఊహాపోహకౌశలరూపయా మేధయా విచారయేత్సాధకబాధకభూమౌ సంచారయేత్॥ 12-120-21 ప్రాజ్ఞో బుద్ధ్యా బృహస్పతిసమోఽపి సన్ యది నికృష్టాం కథాం నిర్బుద్ధిత్వవాదం ప్రాప్నుయాత్తర్హి సద్యఏవ యుక్త్యా స్వభావం స్వాస్థ్యం ఏష్యతే। ఉదకే ప్రక్షిప్తం తప్తాయసం శైత్యమివ॥ 12-120-33 న అర్థం ప్రసూచయేత్ అర్థవృత్తాం న జ్ఞాపయేత్॥ 12-120-35 సంచయాన్న విసర్గీ స్యాత్। కోశాద్ధనం న దద్యాదపితూపర్యాహృతమేవేత్యర్థః॥ 12-120-37 ఆత్మా దేహః। దేశే కాలే వాఽప్రమాద ఇత్యేకం॥ 12-120-39 అబాలః అహీనః। అన్యః సంపన్నః॥ 12-120-41 ధర్మకామౌ బుద్ధ్యా సందధీత సంధిం వా కుర్యాత్। అన్యత్ విగ్రహాదికం కుర్యాత్॥ 12-120-42 వర్ధమానం క్షీయమాణం॥ 12-120-43 అల్పేనాపి సత్వేన బలేన। అర్థ్యమానైర్యుక్తం। ఆత్మానం ప్రార్థయతే। లుబ్ధో దృప్తశ్చ భవతీత్యర్థః। శ్రేయః పాత్రం న పూరయతే తతః శ్రేయోఽపసర్పతీత్యర్థః॥ 12-120-44 ప్రగృహీతః స్రిగ్ధః। లక్ష్ంయాః మూలం అర్థం సర్వశః సర్వాభ్యః సంపీఢ్యమానః సంపీడ్యన్॥ 12-120-45 వ్యవస యేన ఉద్యోగేన విద్యాత్ లభేత్॥ 12-120-46 అనుద్యోగేన జన్మ న నాశ్యేదిత్యాహ యత్రేతి॥ 12-120-47 సమృద్ధిం చ ప్రాప్యాపీతి శేషః। ధనం ఉత్కోచరూపం॥ 12-120-52 విధానజం దైవప్రాప్తం॥ 12-120-53 గుణోపపన్నాఞ్శౌర్యాదియుక్తాన్। గుణేషు సంధివిగ్రహాదిషు ఆత్మవానప్రమత్తః॥ 12-120-54 దోషదర్శీ నిర్దోషష్వేపీతి శేషః॥ 12-120-55 ఉదాహరేత్ప్రశంసేత్॥ 12-120-56 చరానుతిష్ఠ। ఆదధత్స్వ ఆధత్స్వా। దధ ధారణే ఇత్యస్య రూపం॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.